Działalność taternicka Stanisława Krygowskiego
Stanisław Krygowski to postać wielowymiarowa. Na szerokie spektrum jego zainteresowań złożyły się zarówno kapitał społeczny rodziny, w której się wychował, jak i jego indywidualne cechy osobowości. Jako dobrze sytuowany krakowski mieszczanin odebrał solidne wykształcenie humanistyczne, uprawiał dobrze płatny zawód i dysponował stosunkowo dużą ilością wolnego czasu. Warto wspomnieć, że interesował się też myślistwem, astronomią oraz grał na fortepianie, a ważnym elementem jego domu była bogato wyposażona biblioteka[1]. To właśnie wszechstronność, wrażliwość estetyczna i dążenie do samodoskonalenia wydają się być cechami konstruującymi zarówno jego działalność górską, jak i fotograficzną.
Przełom wieków XIX i XX w Galicji to czas rozkwitu organizacji turystycznych i sportowych. Powstałe w 1873 roku Towarzystwo Tatrzańskie (dalej też: TT) skupiało pasjonatów gór i prężnie działało na rzecz udostępnienia górskiej przestrzeni. Powstawały szlaki turystyczne i schroniska. Pod opieką Towarzystwa rozwijał się zawód przewodnika górskiego. Zaczęły ukazywać się górskie czasopisma, książki i przewodniki. W tym czasie postępował też rozdział między turystyką a sportowym taternictwem. Wielkie zasługi na tym polu miał Janusz Chmielowski – jeden z najaktywniejszych taterników swojego czasu, autor pierwszego przewodnika dla wspinaczy z 1907 roku[2]. Krygowski przyjaźnił się z nim i utrzymywał korespondencję. Pierwsze dwie dekady XX wieku to również okres żywiołowego rozwoju narciarstwa, które „otwarło” zimą góry dla turystów. Początkowo rozwijało się ono głównie w Karpatach Wschodnich, jednak szybko zaczęto je uprawiać również w Tatrach. W 1909 roku powstało w Dolinie Pysznej schronisko, które później stało się centrum narciarskiej działalności, a które Stanisław Krygowski często odwiedzał.
O Stanisławie Krygowskim nie napisano wiele. Choć doczekał się kilku wzmianek w ogólnych opracowaniach, nigdy nie powstała monografia charakteryzująca jego działalność górską i fotograficzną[3]. Do dzisiaj podstawowym źródłem informacji na temat Stanisława Krygowskiego pozostają wspomnienia jego syna Władysława[4] oraz pamiątki i dokumenty, które ten przekazał do Centralnego Archiwum Turystyki Górskiej Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. Stanisław Krygowski nie pozostawił po sobie żadnych zapisków dokumentujących jego górską aktywność, a przynajmniej takie się nie zachowały.
Podstawowe fakty dotyczące jego działalności górskiej zawarte są w „Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej” autorstwa Zofii Radwańskiej-Paryskiej i Witolda H. Paryskiego, gdzie oprócz wskazania jego pierwszych wejść taternickich pojawia się informacja, że turystykę po Beskidach i Karpatach Wschodnich uprawiał od około 1886 roku, a narciarstwo od 1914 roku.[5] Zostaje też wymieniony w haśle „taternictwo”, jako jeden z wybitniejszych przedstawicieli pokolenia taterników pierwszej dekady XX wieku.[6] Jego dokonania taternickie, a konkretnie pierwsze wejścia, odnotowują też Bolesław Chwaściński[7] i Jan Kiełkowski[8]. Dorobek górski Stanisława Krygowskiego nie został również pominięty w wielkiej syntezie polskiego taternictwa autorstwa Ewy Roszkowskiej, pt. „Taternictwo polskie. Geneza i rozwój do 1914 roku”[9]. Postaci Stanisława Krygowskiego osobny rozdział poświęciła też Iwona Dominek w swojej biografii „Władysław Krygowski (1906–1998)”[10]. Autorka analizuje zachowane po Stanisławie dokumenty oraz podkreśla rolę, jaką odegrał w życiu syna, również prawnika, taternika i działacza turystycznego. Oprócz wyżej wymienionych źródłem wiedzy dotyczącym działalności górskiej Stanisława Krygowskiego pozostają czasopisma, głównie „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego” oraz „Taternik”, w których ukazywały się informacje o pierwszych przejściach. Niestety źródła te wskazują jedynie przejścia godne odnotowania, nie ma informacji na temat pozostałej działalności górskiej Stanisława Krygowskiego, szczególnie w Beskidach i Karpatach Wschodnich. Znana natomiast jest jego działalność organizacyjna. Jak podaje Iwona Dominek, w 1902 roku został członkiem Towarzystwa Tatrzańskiego. Aktywnie działał w Sekcji Turystycznej TT od jej utworzenia w 1903 roku aż do lat 30. XX wieku. Pracował społecznie w Zarządzie Głównym TT (jako członek i sekretarz). W latach 1906–1907 redagował „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego”, a w komitecie redakcyjnym pozostał do 1910 roku. Angażował się też w działalność Babiogórskiego Oddziału TT. W 1948 roku, z okazji 75-lecia Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, otrzymał pośmiertnie odznakę honorową Towarzystwa[11].
Stanisław Krygowski taternictwo zaczął uprawiać w roku 1893[12]. Najwcześniejsze odnotowane w piśmiennictwie jego dokonanie to drugie wejście na Mnicha w 1899 roku w towarzystwie przewodników Klimka Bachledy i Józefa Tatara, wzmiankowane przez Jana Kiełkowskiego[13]. Paryscy do najważniejszych osiągnięć Stanisława Krygowskiego zaliczają (w kolejności chronologicznej):
1900 r. – pierwsze przejście grani z Kołowego Szczytu na Mały Kołowy Szczyt (pierwsze wejście na Modrą Turnię i Czerwoną Turnię);
1904 r. – pierwsze wejście na Rumiską Przełączkę i Wschodni Żelazny Szczyt;
1905 r. – pierwsze wejście na Żabi Szczyt Wyżni;
1906 r. – pierwsze wejście północną ścianą Mięguszowieckiego Szczytu wprost od Morskiego Oka[14].
To właśnie ostatnie dokonanie uważa się powszechnie za największe osiągnięcie sportowe Stanisława Krygowskiego, choć wytyczeniu tej drogi towarzyszyły pewne kontrowersje, o czym będzie jeszcze mowa poniżej. Powszechnie wiadomo, że Stanisław Krygowski wspinał się jeszcze w towarzystwie przewodników. W wyjściu na Modrą i Czerwoną Turnię z Janem Fiszerem i Zygmuntem Jaworskim towarzyszyli mu przewodnicy Klimek Bachleda i Jan Gąsienica Zuzianiak[15]. Wyprawa na Wschodni Szczyt Żelaznych Wrót została ujęta w „Kronice turystycznej” „Pamiętnika Towarzystwa Tatrzańskiego”. Wycieczka w towarzystwie przewodnika Jana Bachledy i Franciszka Leśniaka trwała od 9 do 12 sierpnia 1904 roku. Pierwszy dzień poświęcono na przejście przez Żelazne Wrota do Doliny Złomisk, gdzie zaplanowano biwak. Oprócz Wschodniego Szczytu Żelaznych Wrót zdobyto również Szczyt Marty (dzisiaj Żłobisty Szczyt), Batyżowiecki Szczyt i Przełęcz pod Drągiem. Następnie Krygowski skierował się w rejon Morskiego Oka, gdzie wszedł na Rysy i Mnicha[16]. Jan Kiełkowski podaje z kolei szczegóły wycieczki na Żabi Szczyt Wyżni. W wyjściu z 26 lipca 1905 roku uczestniczyli oprócz Stanisława Krygowskiego: Janusz Chmielowski, Károly Jordán, Adam Kroebl i Tadeusz Łopuszański oraz przewodnicy: Klemens Bachleda, Jakub Bachleda, Jędrzej Marusarz Jarząbek, Jan Stopka Ceberniak i Jan Karpiel. Grupa wyruszyła z Morskiego Oka, a następnie skierowała się nad Czarny Staw, skąd osiągnięto Owczą Przełęcz. Tam rozdzielono się – Chmielowski i Jordán w towarzystwie Marusarza zdobyli Żabi Szczyt Niżni. Następnie grupa połączyła się i, trawersując grań od zachodu, osiągnęła Białczańską Przełęcz Wyżnią i granią Żabi Szczyt Wyżni. Następnie przez Wyżnią Spadową Przełączkę wszyscy zeszli do Dolinki Spadowej[17].
Jak już wspomniano, za najważniejsze osiągnięcie taternickie Stanisława Krygowskiego uważa się wytyczenie drogi na Mięguszowiecki Szczyt Wielki północną ścianą wprost od Morskiego Oka. Szczyt był już wówczas odwiedzany, jednak Stanisławowi Krygowskiemu oprócz sportowego przyświecał równocześnie cel społeczny. Stanisław Porębski w artykule opublikowanym w „Taterniku” w 1913 roku pisze o działaniach Krygowskiego następująco: „Projektował on nie tylko wyszukanie, ale nawet udostępnienie drogi, znaleźć się mającej i otwarcie jej dla szerokich kół taternickich, zrobienia z niej wycieczki tak może popularnej, jak Rysy”[18]. Planowaną drogę Stanisław Krygowski wytyczył 2 sierpnia 1906 roku. Towarzyszył mu przewodnik Jędrzej Marusarz Jarząbek Starszy i Jan Stopka Ceberniak. Ciekawostką jest fakt, że wyjście odbywało się bez użycia liny, która w tamtych czasach jeszcze nie była popularna wśród taterników[19]. Choć Krygowski wraz z przewodnikami pokonali ścianę i osiągnęli grań szczytową, to jednak ze względu na zbyt późną porę nie wyszli na sam wierzchołek. Następnego lata, 8 sierpnia 1907 roku Krygowski podjął kolejną próbę. Ominął jednak dolną część ściany, obchodząc ją od strony Mięguszowieckiego Bandziocha. Jego towarzyszami byli wówczas Maciej Galian i Jakób Wawrytko. Taki sposób rozwiązania problemu północnej ściany nie został powszechnie zaakceptowany. Ostatecznie sprawę rozsądził Janusz Chmielowski, który w swoim przewodniku autorstwo drogi przypisał Stanisławowi Krygowskiemu, zamieszczając szczegółowy opis i fotografię ściany z jej przebiegiem[20].
Opisanie pozostałej działalności górskiej Stanisława Krygowskiego jest problematyczne, gdyż, jak już wspomniano, nie zachowały się żadne prywatne zapiski dokumentujące jego działalność. W piśmiennictwie, oprócz wspomnianych już powyżej wyjść na Mnicha, Batyżowiecki i Rysy wzmiankowane jest jeszcze wyjście na Ganek w 1902 roku w towarzystwie Zdzisława Krygowskiego, Tadeusza Łopuszańskiego, Jana Nowickiego i przewodnika Jana Bachledy Tajbra[21].
Wydaje się, że po narodzinach syna Władysława w 1906 roku, który był drugim jego dzieckiem[22], Stanisław zaprzestał eksploracyjnej działalności w Tatrach. W piśmiennictwie po 1907 roku nie pojawiają się już informacje o pierwszych przejściach. Wiadomo jednak, że rodzina Krygowskich spędzała wakacje w Zakopanem, a pamiątkami z nietrudnych wycieczek w Tatry są fotografie zachowane w kolekcji autochromów. Na podstawie wspomnień Władysława wiemy, że Stanisław już od najmłodszych lat zabierał syna w góry, zarówno latem, jak i zimą. Władysław wspomina, że swoją pierwszą wycieczkę narciarską z ojcem odbył już w roku 1914[23].
Niewiele wiadomo również o pozatatrzańskiej działalności Stanisława Krygowskiego. Paryscy piszą, że turystykę uprawiał od 1886 roku i chodził po Beskidach i Karpatach Wschodnich[24]. W Worochcie miał dom brat Stanisława – Kazimierz, również adwokat i członek TT, który choć na co dzień pracował we Lwowie, dużo czasu spędzał w górach. Władysław Krygowski wspomina wakacje z 1912 i 1913 roku spędzone u wujostwa[25]. Możliwe, że i wcześniej Stanisław wraz z bratem wędrowali po Karpatach Wschodnich.
Z dzisiejszego punktu widzenia, pod względem sportowym, Stanisław Krygowski nie należał do grona najwybitniejszych taterników swojej epoki. Wielu przewyższało go zarówno liczbą wspinaczek, jak i stopniem pokonywanych trudności. Z pewnością jednak należał do elity taternickiej swoich czasów i dzięki swoim pierwszym wyjściom ma swoje trwałe miejsce w historii eksploracji Tatr. Był prekursorem nowoczesnego taternictwa, które na początku XX wieku zaczynało się krystalizować jako dyscyplina sportowa. Świadczy o tym jego przyjaźń z Januszem Chmielowskim oraz poszukiwanie trudności podczas górskich wycieczek. Bezsprzecznie należał do prekursorów narciarstwa. Jednocześnie jego górskie zainteresowania były dużo szersze niż sportowy wyczyn. Z zamiłowaniem uprawiał przecież turystykę poza Tatrami, dostrzegał bogactwo kulturowe gór, szczególnie Karpat Wschodnich, działał na rzecz ich udostępnienia. Ważnym elementem był dla niego walor estetyczny i duchowy przebywania w górach, o czym świadczą jego fotografie. Pragnął swoje doświadczenia przekazać rodzinie, a swojego naśladowcę znalazł w osobie syna, Władysława.
Przygotował
Sebastian Kłosok
Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK
Bibliografia:
Chmielowski J., „Przewodnik po Tatrach. Tom I. Tatry Zachodnie”, Lwów 1907.
Chmielowski J., „Przewodnik po Tatrach. Tom II. Tatry Wysokie (od Liliowego po Wagę)”, Lwów 1908.
Chwaściński B., „Z dziejów taternictwa. O górach i ludziach”, Sport i Turystyka, Warszawa 1979.
Dominek I., „Władysław Krygowski 1906–1908”, COTG PTTK, Kraków 2023.
Kiełkowski J. „Zdobycie Tatr. Lata 1904–1925”, t. 2, STAPIS, Katowice 2019.
Kiełkowski J., „Zdobycie Tatr. Prehistoria i początki taternictwa do roku 1903”, STAPIS, Katowice 2018.
Kroebl A., Kronika turystyczna z Tatr za rok 1904, „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego” 1905, t. XXVI, s. LXXX–LXXXIII.
Krygowski W., „Góry i doliny po mojemu”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1977.
Krygowski W., „Góry mojego życia”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987.
Krygowski W., „W litworowych i piarżystych kolebach”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1982.
Krygowski W., „W moim Krakowie nad wczorajszą Wisłą”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1980.
Krygowski W., „Wspinaczka po tęczy”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1986.
Ładygin Z., „Krygowski. Historia fotografii tatrzańskiej”, Tatrzański Park Narodowy, Zakopane 2007.
Porębski S., Północna ściana Mięguszowieckiego jako problem turystyczny, „Taternik” 1913, R. VII, s. 87–94.
„Wielka encyklopedia tatrzańska”, red. Radwańska-Paryska Z., Paryski W.H., Poronin 1995.
[1] Por. I. Dominek, „Władysław Krygowski 1906–1908”, Kraków 2023, s. 38.
[2] J. Chmielowski, „Przewodnik po Tatrach. Tom I. Tatry Zachodnie”, Lwów 1907.
[3] Niewielką książeczkę poświęconą Stanisławowi Krygowskiemu wydał Tatrzański Park Narodowy, zob. Z. Ładygin, „Krygowski. Historia fotografii tatrzańskiej”, Zakopane 2007.
[4] Władysław Krygowski jest autorem serii książek wspomnieniowych, w których opisuje swoje dzieciństwo i młodość, w tym swoje wycieczki z ojcem. Są to: „Góry i doliny po mojemu” (1977), „W moim Krakowie nad wczorajszą Wisłą” (1980), „W litworowych i piarżystych kolebach” (1982), „Wspinaczka po tęczy” (1986), „Góry mojego życia” (1987).
[5] „Wielka encyklopedia tatrzańska”, red. Radwańska-Paryska Z., Paryski W.H., Poronin 1995, s. 606–607.
[6] „Wielka encyklopedia…”, s. 1233.
[7] B. Chwaściński, „Z dziejów taternictwa. O górach i ludziach”, Warszawa 1979.
[8] J. Kiełkowski, „Zdobycie Tatr. Prehistoria i początki taternictwa do roku 1903”, Katowice 2018; Tenże, „Zdobycie Tatr. Tom II. Lata 1904–1925”, Katowice 2019.
[9] E. Roszkowska, „Taternictwo polskie. Geneza i rozwój do 1914 roku”, Kraków 2013.
[10] I. Dominek, „Władysław…”, s. 32–40.
[11] I. Dominek, „Władysław…”, s. 33.
[12] Tamże, s. 34.
[13] J. Kiełkowski, „Zdobycie Tatr. Prehistoria i początki taternictwa do roku 1903”, t. 1, Katowice 2018, s. 298.
[14] „Wielka encyklopedia…”, s. 606.
[15] B. Chwaściński, „Z dziejów…”, s. 85.
[16] A. Kroebl, „Kronika turystyczna z Tatr za rok 1904”, „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego” 1905, t. XXVI, s. LXXXII.
[17] J. Kiełkowski, „Zdobycie Tatr. Lata 1904–1925”, t. 2, Katowice 2019, s. 26.
[18] S. Porębski, „Północna ściana Mięguszowieckiego jako problem turystyczny”, „Taternik” 1913, R. VII, s. 87–94.
[19] Tamże, s. 88.
[20] J. Chmielowski, „Przewodnik po Tatrach. Tom II. Tatry Wysokie (od Liliowego po Wagę)”, Lwów 1908, s. 171–174.
[21] J. Kiełkowski, „Zdobycie Tatr. Prehistoria i początki taternictwa do roku 1903”, t. 1, Katowice 2018, s. 349.
[22] Pierwszym dzieckiem państwa Krygowskich była Zofia Maria Antonina, która urodziła się 23 marca 1897 r.
[23] W. Krygowski, „Wspinaczka po tęczy”, s. 24.
[24] „Wielka encyklopedia…”, s. 606.
[25] W. Krygowski, „W litworowych i piarżystych kolebach”, Kraków 1982, s. 86.
Projekt: „Autochromy Stanisława Krygowskiego. Konserwacja, digitalizacja, upowszechnianie”

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.