Twórca

Pisarz, malarz, dramaturg, filozof i fotograf, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli nurtu awangardowego w sztuce polskiej. Fotografią fascynował się od piętnastego roku życia. Samodzielnie zaczął fotografować około roku 1900, ale najbardziej rozpoznawalne portrety fotograficzne tworzył między rokiem 1910 a 1914, dziesięć lat przed założeniem malarskiej Firmy Portretowej. Jako fotoamator-samouk, w sztuce fotografii osiągnął mistrzostwo. Do dziś zachowało się jego 200 szklanych negatywów z lat młodzieńczych, których tematami były scenki rodzinne, lokomotywy na stacji w Zakopanem i niezwykle wtedy modne krajobrazy tatrzańskie. Pejzaż malarski i fotograficzny w pierwszych latach jego artystycznej biografii stanowił motyw wiodący.

Sam siebie nazywał „psychologicznym portrecistą”. Fotografia była jego tworzywem artystycznym, polem eksperymentu i prowokacji. Zaliczał ją do aktywności niekomercyjnych, służących –  jak sam mówił –  „potwornemu intensywnemu przeżywaniu uczuć metafizycznych”. Do zdjęć najczęściej pozowała mu rodzina i przyjaciele, którym urządzał długie, pełne emocji sesje fotograficzne. Za cel stawiał sobie osiągnięcie przez modela „wewnętrznej jedności” lub przynajmniej „przybranie miny kogoś dotkniętego dziwnością istnienia”. Psychologiczne obserwacje pogłębiało przywdziewanie masek, póz i grymasów oraz stosowanie eksperymentów technicznych, np. mocowanie obiektywu za pomocą rury wodociągowej, efekt błyszczących, szklistych oczu oraz wykorzystywanie hipnozy i środków halucynogennych, ułatwiających „wyjście duszy na zewnątrz”. 

Znakiem rozpoznawczym Witkacego był autoportret. Aparat fotograficzny pełnił funkcję zwierciadła, w którym odbija się „czysta forma”, czyli sztuka dociekająca tajemnicy istnienia. Artysta słynął z prowokacyjnych zabaw strojem, charakteryzacji i inscenizacji przed obiektywem fotograficznym, stosował kreatywne strategie fotografowania, takie jak: fragmentaryzacja twarzy, ujęcia nieostre czy ciasne kadry, ponieważ jak twierdził: „im bardziej się zbliżasz, tym bardziej szaleni wydają się ludzie”. Znany był też z zamiłowania do eksperymentów z używkami, traktując siebie jak "królika doświadczalnego", na którym badał reakcje własnego organizmu. Autoportrety powstawały przy użyciu różnorodnych konwencji, od naturalistycznej po groteskową. Witkacy często stosował zabieg polegający na ujęciu w tej samej pozie najpierw całej postaci, a potem samego zbliżenia twarzy. Wykonywanie serii zdjęć pozwalało na ukazanie jednego motywu z wielu perspektyw, pozwalając na osiągnięcie efektu zwielokrotnienia osobowości.

Prace Stanisława Ignacego Witkiewicza wyraziście ilustrują kluczowe dla historii fotografii XX wieku zjawiska: nowatorstwo, oryginalność, dynamizm i dążenie do twórczej autonomii. Dziś uznawany jest za jednego z najwybitniejszych polskich artystów, a jego twórczość fotograficzna osiąga astronomiczne kwoty na rynku kolekcjonerskim. Spośród dziesięciu najdrożej sprzedanych fotografii polskich twórców, aż 4 to dzieła jego autorstwa. Sam Witkacy fotografię nazywał „figlarnym żartem”, twierdząc: „Wy - zajmujecie się fotografią, a ja się nią bawię”. 

Bibliografia:

Witkiewicz S.I., Dzieła zebrane. Red.: Anna Micińska, Janusz Degler i Lech Sokół, Warszawa, 1992.

Degler J., Witkacego portret wielokrotny, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2009.

Franczak E., Okołowicz S., "Przeciw nicości. Fotografie Stanisława Ignacego Witkiewicza", Wydawnictwo Literackie, Kraków, 1986.