„Fotografować w kolorze…”


Pradzieje

Rejestrowanie obrazu świata w barwach naturalnych było dla ludzi oczywistą potrzebą. Przez tysiąclecia jedynymi narzędziami były pędzel i farba, a kolory utrwalano na skałach, deskach, płótnach. Wynalazek fotografii był przełomem, ale monochromatyczne zdjęcia nadal nie umiały pokazać barw.

Pierwsze próby przeprowadzono na długo zanim wynalazek Louisa Jacques’a Daguerre’a opanował świat. W 1810 roku niemiecki fizyk Thomas Johann Seebeck obserwował działanie światła na papier pokryty warstwą chlorku srebra. Zauważył, że światło rozszczepione przez pryzmat powoduje powstawanie w nim zabarwienia odpowiadającego kolorowi padających promieni. Swoimi obserwacjami podzielił się z Johannem Wolfgangiem Goethem, który opisał je w swojej „Teorii barw”1. Zabarwienie było widoczne przez chwilę, obraz czerniał pod wpływem dalszego oświetlania – wtedy nie znano jeszcze metody utrwalania obrazu srebrowego.

Pół wieku później – w 1855 roku – Szkot James Clerk Maxwell, korzystając w swoich badaniach nad percepcją koloru z odkryć Izaaka Newtona i Thomasa Younga, stwierdził, że jeżeli scenę sfotografować kolejno przez trzy filtry – czerwony, niebieski i zielony – a następnie wyświetlić je z trzech projektorów z takimi samymi filtrami na jednym ekranie, powstały obraz ludzkie oko odczyta w barwach naturalnych. W 1861 roku fotograf i wynalazca Thomas Suton w Instytucie Królewskim w Londynie zrealizował ten pomysł, wykonując pierwsze na świecie kolorowe zdjęcie – obiektem była tartanowa wstążka2. Trop podjęli niezależnie od siebie Francuzi Louis Ducos du Hauron i Charles Cros. W roku 1869 ten pierwszy opublikował teoretyczne i praktyczne zasady „trichromii”, a kilka lat później, w 1877 roku pierwsze zdjęcie „w terenie” przedstawiające katedrę w Agen we Francji.

Innym pomysłem na fotografowanie w kolorze była wynaleziona w 1891 roku metoda Gabriela Lippmanna. To efekt badań nad falową strukturą światła. Tuż za kliszą umieszczone było zwierciadło z płynnej rtęci, światło  przez obiektyw docierało do emulsji, przechodziło przez szklaną płytkę, odbijało się od rtęci i znów docierało do emulsji. Tak następowała interferencja czyli nakładanie się fal światła bezpośredniego i odbitego. Powstawały prążki, których grubość odpowiadała długości fali światła, czyli jego barwy. Gdy tak naświetloną i wywołaną płytkę ogląda się pod odpowiednim kątem, ukazuje się barwny obraz fotografowanego przedmiotu. Metoda ta była zbyt trudna do stosowania i nie przyjęła się, ale w 1908 roku Lippmann otrzymał za nią Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki3, 4.

 

Trudne początki

To addytywna metoda Maxwella otworzyła drogę do kolejnych wynalazków nadających praktyczny sens idei kolorowej fotografii. Wymagała ona wykonania trzech zdjęć przez trzy barwne filtry. Klisze wywoływano, negatyw odwracano do pozytywu. Aby zobaczyć efekt, należało wyświetlić je jednocześnie przez odpowiednie filtry. Obrazy musiały być dokładnie nałożone na siebie, stąd zarówno fotografowanie, jak i oglądanie było niezwykle kłopotliwe: „W zastosowaniu do projekcyi sposób ten okazał się doskonałym, tak, że patrząc na obrazy, rzucane na ekran, zapomina się o trudnościach technicznych, jakie, bądź co bądź, trzeba pokonać dla osiągnięcia rezultatów. Wrażenie takich obrazów potęguje jeszcze ta okoliczność, że przy projekcyi oglądamy kolorowe promienie a nie barwniki”5 – pisano na początku XX wieku. Tym niemniej sposób ten okazał się użyteczny. Najbardziej znanym tego przykładem jest zachowana w Bibliotece Kongresu Stanów Zjednoczonych kolekcja zdjęć Sergieja Prokudina-Gorskiego, pokazujących życie w carskiej Rosji.

 

Kolor trafia pod strzechy

„Zawsze byłem przekonany, że uczniowie Daguerre’a zaczną praktykować fotografię kolorową dopiero wtedy, gdy będą mieli do dyspozycji metodę różniącą się tylko nieznacznie od tej, którą zwykle stosowali do wykonywania swoich zwykłych biało-czarnych fototypów na szkle lub papierze” – pisał Fernand Monpillard w 1904 roku.6

Głównym problemem fotografii trójbarwnej była konieczność wykonania trzech niezależnych zdjęć, toteż szukano metody, aby ten proces ułatwić. Wśród nich wyróżniała się koncepcja irlandzkiego fizyka Johna Joly’ego opisana w 1896 roku. Zamiast trzech Joly zastosował jeden filtr składający się z naprzemiennie ułożonych pasków w kolorach podstawowych. Każdy pasek miał poniżej 0,1 mm grubości, co w jakiś sposób oszukiwało oko7. Zdjęcia jednak pozostawiały dużo do życzenia, a sama metoda była niezwykle kosztowna. Równolegle pojawiło się kilka innych sposobów fotografowania w kolorze8, ale to płyty Joly’ego były pierwszymi, które weszły do sprzedaży.

Przełom przyniósł rok 1904. „Fotograf Warszawski” donosił: „Bracia Lumière wynaleźli nowe uproszczenie w fotografii kolorowej na zasadzie teoryi trzech barw. Uproszczenie to, którego bliższe szczegóły nie są jeszcze znane, polega mniej więcej na następującem. Dotąd dla zdjęć trójbarwnych używano 3 płyt i trzech filtrów różnych dla każdej z tych płyt, (używano także jednej płyty i filtru w paseczki wedle sposobu Joly’ego). Bracia Lumière zastosowali obecnie jedną płytę z filtrem zawartym w niej”9. Trzeba było jednak czekać aż do roku 1907, gdy nowe klisze „Autochrome” trafiły do sprzedaży. „Czy reprodukcja kolorów stała się, po wielu wysiłkach i badaniach, operacją praktyczną, dostępną dla wszystkich, tak prostą jak rysowanie kreski? Dzisiaj można śmiało stwierdzić, że dzięki preparatom, które właśnie zostały oddane do naszej dyspozycji, nie wymaga to już żadnego specjalnego przygotowania, a wystarczają nasze zwykłe aparaty i seria dość krótkich czynności, które każdy fotograf powinien opanować”10.

Wiosnę 1907 roku należy uważać za datę, od której fotografia kolorowa zawładnęła światem.

 

W Polsce

Robienie zdjęć w kolorze musiało być wśród polskich fotografów spore, bowiem „Fotograf Warszawski”, bodaj najważniejsze w tym czasie pismo, od chwili powstania w styczniu 1904 roku, sprawie tej poświęcał dużo uwagi. Pierwszą wzmiankę o nowym wynalazku przyniósł numer czerwcowy, a w sierpniu tegoż roku czytelnicy mogli zapoznać się z jego szczegółami. W latach 1906 i 1907 „Fotograf” opublikował cykl dziesięciu artykułów autora podpisującego się pseudonimem „HOARD” zatytułowany „Przyczynek do teoryi fotografii i druku w barwach naturalnych”.11 Nie były to jedyne teksty poświęcone fotografii kolorowej. Nic dziwnego, że już kilka tygodni po pierwszych prezentacjach autochromów, jakie miały miejsce w Paryżu wiosną 1907 roku, „Fotograf Warszawski” donosił: „Od dłuższego już czasu znani badacze i właściciele fabryki, bracia Lumièrowie, obiecali dać płytki odtwarzające barwy przyrody przy pomocy zdjęcia pojedynczego, wykonanego na jednej tylko płytce. (…) Ostatnie numery pism francuskich doniosły fotografom spragnionym, że długo przez nich oczekiwane klisze zostały nareszcie przyrządzone i, dzięki właśnie Lumièrom, oddane do powszechnego użytku. Dowodem tego ostatni numer ilustracyi francuskiej, w której pomieszczono podobizny wcale udanych i licznych zdjęć, wykonanych na nowych kliszach , zwanych »Autochromes«. (…) Lumièrowie przysposobili pudełka, zawierające wszystko odważone i gotowe do wykonania całej manipulacyi, poczynając od wywołania obrazu, jego odwrócenia, aż do zupełnego wykończenia. Cztery płytki »Autochromes« rozmiaru 9×12, kosztują – 5 fr.; 13×18 – 10 fr., zaś 18×24 – 20 fr.”12.

Od tej chwili w niemal każdym wydaniu „Fotografa” ukazywały się coraz bardziej szczegółowe informacje, porady techniczne, wiadomości o ustawieniach, wskazówki co do użytkowania pochodzące od fotografów nabierających coraz więcej doświadczenia w używaniu nowych płyt. Zainteresowanie tą tematyką nie słabło aż do 1914 roku, gdy miesięcznik przestał się ukazywać.

Z dostępnością płyt było w Polsce niewesoło. Pomijając niemałą cenę, były one praktycznie niedostępne. Rok po wprowadzeniu do sprzedaży czytamy: „Użycie klisz »autochromes« równa się u nas prawie zeru. Przeciwnie zagranicą, zainteresowanie niemi bynajmniej nie maleje i w prawie każdym zeszycie czasopism spotykamy nowe wskazówki”13. Przyczyną stosunkowo niewielkiej popularności autochromów mogły być trudności z ich zakupem. Były towarem bardzo poszukiwanym, zapewne cała produkcja zakładów rozchodziła się na pniu. Do Polski sprowadzane były zapewne prywatnymi kanałami z Niemiec i wprost z Francji. Dopiero w styczniu 1912 roku w „Fotografie Warszawskim” pojawiło się pierwsze ogłoszenie firmy C. Raffin, mającej składy w Warszawie, Moskwie i Petersburgu i trzymającej „wyłączną reprezentacyę” Zjednoczonych Zakładów Lumière & Jougla na „Rosyę i Królestwo Polskie”. Inseraty C. Raffin ukazywały się jeszcze do lat 30. XX wieku.

Bodaj najwcześniejszą wzmianką o praktycznym używaniu autochromów na terenie ziem polskich jest informacja z 1908 roku: „Wystawa Towarzystwa, obecnie w salach Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie urządzona, przedstawia się i pod względem artystycznym i liczbowo bardzo poważnie. (…) Poza konkursem wystawili tam tym razem swe prace pp.: E. Jakesch, T. Rząca, A. Saller, St. Stępiński. Wiele jest gum i pigmentów nienagannych, a autochromy dają dowód, że członkowie Towarzystwa idą z postępem czasu i techniki”14. Niewiele później, zimą 1909 roku: „W tow. Fotografów amatorów w Krakowie odbyła się pogadanka p. T. Rzący o »fotografii trójbarwnej«. Prelegent objaśniał rzecz demonstracyami i wyczerpująco przedstawił rozwój historyczny, teoretyczny i praktyczny sposobu negatywowego”15.

Tadeusz Rząca bez wątpienia był tym, który rozpropagował kolorową fotografię w Krakowie i szybko znalazł naśladowców. W 1912 roku „Wieczory projekcyjne, urządzane obecnie w lokalu Towarzystwa, cieszą się wielkiem powodzeniem. Zwłaszcza podczas projekcji autochromów (d-ra Jaugustyna, insp. Kotiersa i d-ra Krygowskiego) sala bywa przepełniona”16.

Tuż przed wybuchem wojny polskich fotografów posługujących się autochromami musiało być niemało. Nie mogła więc dziwić taka inicjatywa:

„Konkurs na autochromy. Niezależnie od ogłoszonych w kwietniu i maju konkursów: portretowego i krajobrazowego, Zarząd Pol. Tow. Miłośników Fotografii w Warszawie wzywa niniejszem do współudziału w konkursie na zdjęcia barwne (autochromy) na warunkach następujących.

Brać udział w konkursie mogą również członkowie Pol. Tow. Miłośników Fotografii jak i nieczłonkowie. Temat zdjęć dowolny (portret, krajobraz, martwa natura), pożądana jest różnorodność w doborze. Format i ilość zdjęć dowolne, najmniej jednak 6 sztuk. Autochromy powinny być oklejone i zabezpieczone szkłem. Na każdym z oryginałów powinna być naklejona karteczka z wypisanem godłem; toż samo godło winno się znajdować na dołączonej do zdjęć kopercie, zawierającej nazwisko i adres autora. Oryginały bez godła i zaklejonej koperty z nazwiskiem nie będą przyjęte na konkurs. Nadesłane na konkurs oryginały pozostają własnością autorów. Pol. Tow. Miłośników Fotografii zastrzega sobie prawo wystawienia ich na widok publiczny. Termin nadsyłania odbitek oznacza się na 10 listopada 1914 r.”17.

1 sierpnia 1914 roku wybuchła Wielka Wojna.

 

Co pozostało?

Zbiory wczesnych autochromów są dziś w Polsce zbiorami unikatowymi. Zachowały się jedynie dwie większe kolekcje i dwa zbiory zawierające pojedyncze zdjęcia. Najbardziej znanym jest zbiór 193 autochromów Tadeusza Rzący18 (1868-1928), znajdujący się w Muzeum Fotografii w Krakowie. Drugim co do wielkości, liczącym około 200 przeźroczy, jest zbiór autochromów Stanisława Krygowskiego19 (1868–1944) z archiwum Centralnego Ośrodka Turystyki Górskiej PTTK w Krakowie, obecnie w depozycie w Muzeum Fotografii w Krakowie, będących w trakcie prac konserwatorskich. Do wczesnych autochromów należą też unikatowe stereoskopowe zdjęcia Stanisława Wilhelma Lilpopa20 (1863-1930), znajdujące się w Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku, obejmujące 21 egzemplarzy. W zbiorach prywatnych znajdują się pojedyncze prace Awita Szuberta21 (1837-1919).

Niezwykle cennym zbiorem autochromów jest zespół kolorowych przeźroczy Jana Zdzisława Włodka (1885-1940)22. Znakomita większość była wykonana w okresie międzywojennym, ale kilka jest datowanych na rok 1912. Ogółem zbiór liczy 249 egzemplarzy.

Przygotował
Zbigniew Ładygin


Przypisy:

  1. Goethe J. W., „Zur Farbenlehre”, Tübingen 1810.
  2. „First Colour Photographic Image by Maxwell”, James Clerk Maxwell Foundation, https://clerkmaxwellfoundation.org/ (dostęp: 10.07.2026)
  3. H. Hannouch (ed.), „Gabriel Lippmann’s Colour Photography. Science, Media, Museums”, Londyn 2022.
  4. HOARD., Przyczynek do teoryi fotografii i druku w barwach naturalnych, „Fotograf Warszawski” 1906, nr 4, s. 49.
  5. S. Szalay, Projekcje w barwach naturalnych, „Fotograf Warszawski” 1905, nr 5, s. 23.
  6. F. Monpillard, Le nouveau procédé de photographie des couleurs de MM. A & L. Lumière, „Revue de Photographie” 1904, zeszyt 10, s. 303.
  7. „Joly”, Timeline of Historical Colors in Photography and Film, https://filmcolors.org/timeline-entry/1334/ (dostęp: 10.07.2026)
  8. Timeline of Historical Colors in Photography and Film, https://filmcolors.org/ (dostęp: 10.07.2026)
  9. S. Sz[alay], Z fotografii kolorowej, „Fotograf Warszawski” 1904, nr 8, s. 126.
  10. E. Wallon, Les Plaques Auochromes, „Revue de Photographie” 1907, zeszyt 7, s. 208.
  11. HOARD. Przyczynek do teoryi fotografii i druku w barwach naturalnych, „Fotograf Warszawski” 1906, nr 4, s. 49; nr 5, s. 67; nr 6, s. 82; nr 7, s. 102; nr 8, s. 118; nr 9, s. 136; nr 10, s. 153; nr 11, s. 168; 1907 nr 1 s. 7; nr 2, s. 25.
  12. L.A., Drobne wiadomości. Od dłuższego czasu…, „Fotograf Warszawski” 1907, nr 6, s. 94.
  13. Drobne wiadomości. Użycie klisz…, „Fotograf Warszawski” 1908, nr 7, s. 105.
  14. Z Towarzystw Fotograficznych. Z Towarzystwa Fotografów Amatorów w Krakowie, „Fotograf Warszawski” 1908, nr 10, s. 156.
  15. Z Towarzystw Fotograficznych. Z Towarzystwa Fotografów Amatorów w Krakowie, „Fotograf Warszawski” 1909, nr 2, s. 31.
  16. Z Tow. Krakowskiego, „Fotograf Warszawski” 1912, nr 1, s. 13.
  17. Konkurs na autochromy, „Fotograf Warszawski” 1914, nr 6, s. 93.
  18. M. Miskowiec (oprac.). „Autochromy. Małopolska. Tadeusz Rząca”, Olszanica 2008.
  19. Z. Ładygin. „Krygowski. Historia fotografii tatrzańskiej”, Zakopane 2007.
  20. M. Zawadzka (oprac.). „Będę to fotografował w kolorach. Początek XX wieku na trójwymiarowych zdjęciach Stanisława Wilhelma Lilpopa”, Warszawa 2013.
  21. W. Siarzewski. „Awit Szubert. Historia fotografii tatrzańskiej”, Zakopane 2011.
  22. A. Wolska (oprac.). „Katalog autochromów Jana Zdzisława Włodka”, https://fundacjawlodkow.org.pl/wp-content/uploads/2022/03/katalog_autochromow_2022.pdf (dostęp 10.07.1926)

    Projekt: „Autochromy Stanisława Krygowskiego. Konserwacja, digitalizacja, upowszechnianie”

    Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.