Barwy natury – Stanisław Krygowski i Tadeusz Rząca
Kolor wniesiony do fotografii przez autochromy stał się impulsem do poszukiwania nowych, atrakcyjnych tematów i kompozycji wykorzystujących plamy barw. Czarno-białe zdjęcia ceniono za wyrazistość przekazu i ułatwienie odbiorcy w skoncentrowaniu się na temacie. Ich wielkim walorem był ich graficzny charakter, wydobywający kształty i światłocień. Ograniczenia monochromu, upraszczające obraz rzeczywistości, z czasem uznane zostały za jego atut. Pomiędzy kompozycją barw a wyrazistymi kształtami wydobytymi ze światłocienia widać różnice między tymi technikami. W mniej czułych autochromach, wymagających dłuższego czasu naświetlania, fotografowie musieli się bardziej skupić na statycznych kompozycjach.
Dwa oblicza Tatr Stanisława Krygowskiego
Stanisław Krygowski był cenionym autorem czarno-białych zdjęć tatrzańskich, które publikował w Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego, wydawanym przez Towarzystwo Tatrzańskie. Charakterystyczne, że w porównaniu z autochromami, są to głównie zdjęcia z Tatr Wysokich, między innymi: „Widok z Przełęczy Baraniej ku Durnemu” 1906, „Baranie Rogi z Jastrzębiej Turni” 1907, „Czarny Staw spod Szczytu Mięguszowieckiego” z 1906 roku, w którym taternik Krygowski wyznaczył wejście na Mięguszowiecki Szczyt od strony Morskiego Oka. Zdjęcia z Tatr Wysokich pokazują monumentalne i dzikie masywy górskie. Miejsca te są puste i nieprzyjazne, człowiek jest niewidocznym obserwatorem, nie ma tu anegdoty ani konkretnej sytuacji – liczy się tylko potęga gór.
Autochromy Krygowskiego są przepełnione kolorami soczystej przyrody oświetlonej ciepłym słońcem. Po górskich ścieżkach spacerują ludzie, czasem pozują w malowniczych grupach. Często widać na nich kobiety zaciśnięte gorsetami – jedna z nich nosi monstrualny kapelusz – oraz dzieci w kolorowych ubraniach. Tatry są przyjazne i relaksacyjne a kompozycyjnie góry pełnią głównie rolę tła dla człowieka.
W tych zdjęciach ujawnia się fenomen autochromów, polegający na celebracji życia i piękna. Okazuje się, że kolor ma właściwości stymulujące i może służyć narracji o ogólnej symbiozie człowieka, piękna i natury. Nawiasem mówiąc, najbardziej spektakularnym tego przejawem były Archiwa Planety, które stworzył francuski finansista Albert Kahn na początku XX wieku (1909-1931), w którym znalazły się filmy i fotografie, w tym 72 tysiące autochromów[1]. Na poziomie fotografów amatorów kultywowanie przyjemności życia przejawiało się w mniejszej i prywatnej skali, ale również jest dostrzegalne.
Fotograficzne pasje na przełomie wieków
XIX wiek przyniósł całe spektrum fascynacji związanych z turystyką w mikro- i makro skali, a sama fotografia stała się nieodzownym elementem wycieczek i dalszych wypraw w nieznane. Świat zaroił się od podróżników uzbrojonych w aparaty fotograficzne. Amator fotografii zyskał szereg tematów, które mógł uwieczniać, kolekcjonować a nawet prezentować szerszej publiczności.
Otworzył się ogromny i nieograniczony rynek potrzeb kulturowych związanych z fotografią, w ramach którego popularyzowały się mniej lub bardziej trwałe kanony tematyczne. Oprócz niemal nieodzownych portretów uczestników wypraw – zwykle na tle spektakularnych dzieł natury i człowieka – rozwijała się też fotografia krajobrazowa, architektury i zabytków oraz charakterystyczna dla przełomu wieków fotografia przedstawiająca koloryt wsi i miejscową ludność w barwnych strojach.
Tematy te przewijają się również w autochromach dwóch krakowskich fotografów amatorów: adwokata i taternika Stanisława Krygowskiego oraz przedsiębiorcy zajmującego się rodzinną wytwórnią wód sodowych i mineralnych, a zarazem Urzędnika Towarzystwa Wzajemnego Kredytu – Tadeusza Rzący[2]. Sięgnięcie po płyty autochromowe było dla nich naturalną konsekwencją wcześniejszych fotograficznych pasji.
Malarskie inspiracje Tadeusza Rzący
Dorobek Tadeusza Rzący, znajdujący się w zbiorach Muzeum Fotografii w Krakowie, liczący – poza 193 autochromami[3] – prawie 500 monochromatycznych zdjęć, pokazuje podobnie jak u Krygowskiego, pewne różnice w doborze tematów między kolorową i dwubarwną fotografią. W tej dwubarwnej u Rzący dominują tematy rodzinne: zdjęcia osób z najbliższego otoczenia we wnętrzach i w plenerze, a także nieco fotografii z wakacji, w tym spędzonych nad Adriatykiem i w Bretanii. Widać też, że chętnie zabierał aparat na spacery na Rudawę – w stronę Woli Justowskiej – oraz na dalsze wycieczki w okolice Krakowa.
Peregrynacje po ziemi krakowskiej zostały również uwiecznione na autochromach. Wśród nich wyróżniają się dwie większe serie z Krzeszowic i Kalwarii Zebrzydowskiej. Widać, że autora interesowało dokumentowanie w kolorze architektury, a zwłaszcza zabytków. Niekiedy, mniej zważając na całą bryłę budowli, starał się stworzyć kontemplacyjny, nieco romantyczny nastrój.
Wśród autochromów wykonanych w Krakowie przyciągają uwagę sceny z targu kwiatowego na Rynku Głównym. Widać, jak poddał się atmosferze słonecznego dnia późnej jesieni. Przez długi czas naświetlania zdjęcia są nieco poruszone, dzięki czemu obraz wydaje się rozedrgany, a zapisana na nim chwila – ulotna.
U Rzący nie tylko w zdjęciach z Rynku zacierają się granice fotografii i malarstwa. Wydaje się, że żywo interesował się malarstwem impresjonistycznym i próbował przenieść do swojej fotografii nie tylko konkretne motywy, ale też studia nad światłem i kolorem. Przyciąga uwagę portret kobiety siedzącej na ławce, której cała postać – włącznie z twarzą – pokryte są kontrastowymi plamami światła i cienia padającego spod gałęzi drzew. Pierwsze wrażenie, że autor popełnił błąd i nieudolnie zrobił zdjęcie, nie wydaje się trafione. Chyba tak miało być. Raczej bawił się efektami światłocienia, a dama cała w plamach właśnie została sportretowana właśnie po to, by zwrócić uwagę na kontrasty wywołane prześwitującym przez liście światłem.
Rząca lubił cienie. Widać to na wielu zdjęciach: na murach klasztoru ojców kapucynów z rozsianymi na nich odbiciami gałązek, na rozdeptanym śniegu kontrastowo oświetlonym nisko padającym światłem, czy w długich popołudniowych cieniach w wiejskich, bronowickich zakątkach. Niektóre ujęcia z Bronowic wyglądają tak, jakby Rząca dopiero, co odszedł od obrazów Włodzimierza Tetmajera czy Teodora Axentowicza. Szczególnie widać to w sfotografowanych scenach przy bielonych ścianach chałup, do których w kolorowych strojach krakowskich pozowały osoby z rodziny fotografa. Można się domyślać, że zależało mu na odtworzeniu młodopolskich motywów. Zamiast zdawać się na przypadek, wolał zaprosić własne modelki – chyba, że od samego początku była to ich wspólna gra z malarstwem.
Bronowice były ważne. W albumie „Malownicza Polska” opublikował aż siedem autochromów wykonanych w tej rozsławionej przez Stanisława Wyspiańskiego wsi, włącznie ze zdjęciem na okładce, przedstawiającym chałupy, staw i dwie kobiety przebrane w stroje krakowskie[4].
Z kolei fotografia dzieci Tadeusza Rzący – Zofii i Tadeusza (juniora) – uderzająco przypomina obraz impresjonisty Władysława Podkowińskiego „Dzieci w ogrodzie” z 1892 r. W obu dziełach widnieje niemal ta sama scena, w której kluczową rolę odgrywa światło: zajęte podlewaniem dzieci stoją pośród ogrodu mieniącego się feerią barw i blasków. Są jeszcze inne autochromy, na których można dostrzec artystyczne mody początku XX wieku, takie jak nadwiślańskie nokturny czy nieco japonizujący pejzaż z jarzębiną, na którym delikatne drzewko z czerwonymi owocami przesłania widok na pole z rozstawionymi mendlami siana.
Inspiracje Krygowskiego i wspólne wątki
Z kolei w kilku autochromach Stanisława Krygowskiego można doszukać się podobieństw z obrazami malarza, fotografa i taternika Walerego Eljasza-Radzikowskiego – zwłaszcza w kompozycjach, na których pojawiają się ludzie. Przykładem jest grupa turystów usytuowana na tle Giewontu, wpatrująca się w niewidoczną dal (MHF 657/Dep) lub grupa górali sfotografowana na Hali Gąsienicowej z widokiem na Tatry i Kościelec (MHF 667/Dep). Choć Krygowski nie unikał portretowania towarzyszy wycieczek na tle natury w stylu Radzikowskiego, w jego twórczości przeważają ogólne widoki tatrzańskiej przyrody, pozbawione tak wyraźnego patosu.
Fotografował też – podobnie jak Rząca, architekturę Krakowa, szczególnie z perspektywy rzeki. Jego zdjęcia miasta mają zdecydowanie impresyjny charakter, podczas gdy Rząca przykładał większą wagę do ujęć dokumentacyjnych, wiernie oddających kształty budowli[5].
Nie wiadomo czy zapał etnograficzny czy kolory huculskich strojów skłoniły Krygowskiego do wykonania rozmaitych – pojedynczych i grupowych – portretów mieszkańców Karpat Wschodnich. Z pobytu w Czarnohorze zachowała się garść zdjęć, na których huculscy górale pozują w usztywnieniu, niemal jak do fotografii antropologicznych. Barwna technika, pięknie oddająca kolory haftów, bardzo się tutaj przydała.
Kilka autochromów Krygowskiego przyciąga uwagę specyficznymi kompozycjami. Na jednym z nich widać rozsypaną w kadrze grupę osób na Polanie Strążyskiej. Towarzystwo miało chyba wypaść swobodnie, ale sedno tego obrazu tkwi w napięciu fotografowanych wobec tego, co ma za chwilę nastąpić. Czyli ma powstać fotografia! Młodzieniec patrzy w dal w pozie wytrawnego wędrowca, a pozostałe osoby idą – jakby w natarciu – w kierunku fotografa, uważnie się mu przyglądając.
Na innym zdjęciu sfotografowani są wypoczywający na leśnej ścieżce mężczyźni w płaszczach i kapeluszach. Grzeją się słońcu, siedząc na ziemi wśród jesiennych traw, a wokół nich leżą rozsypane papiery po spożytym posiłku. Być może są uczestnikami polowania, brakuje jednak widocznych atrybutów myśliwskich – strzelb i zwierzyny. To zdjęcie zasadza się na braku wizualnego wytłumaczenia, skąd ci ludzie się tam wzięli, przez co wyglądają jak porzucona gromadka podczas jakiegoś niejasnego transferu (droga) z cywilizacji (płaszcze i kapelusze) w dziką przyrodę (trawiaste tło). Zapewne sto lat temu scenę te można było łatwo wyjaśnić, ale z biegiem lat jego sens przestał być dla współczesnego odbiorcy czytelny i oczywisty.
Istnieją dwie fotografie Rzący i Krygowskiego, które szczególnie zbliżają do siebie twórczość obu autorów. To portrety Marii Heurteux Rzącowej (MHF 3727/II/118) oraz młodej kobiety w kapeluszu, być może Marii Krygowskiej (MHF 494/Dep). Obie panie leżą lekko przechylone na tle letniego krajobrazu. Właśnie to diagonalne ułożenie ciał – pozbawiające je tak uciążliwego w portretach napięcia – wywołuje wrażenie błogiego wypoczynku i delektowania się sielską naturą. Fotografie emanują nie tylko podobieństwem ujęć, ale też idealną atmosferą letniego odprężenia. Co ciekawe, na autochromach Rzący prawdopodobnie widać kobietę, bardzo przypominającą kobietę ze zdjęć Stanisława Krygowskiego. Być może jest to jego żona Maria[6]. Jeśli rzeczywiście to ona, pojawia się obiecujący wątek wspólnych wycieczek dwóch krakowskich taterników i pasjonatów fotografii.
Przygotowała
Marta Miskowiec
[1] Wynajęci przez niego fotografowie dokumentowali bliskie i odległe miejsca, ich kulturę i naturę. Kolorowy obraz różnorodnej rzeczywistości miał się przyczynić do krzewienia pacyfizmu i wzajemnej tolerancji. Nowo powstała i potrafiąca oddać kolory świata fotografia, wzbudzała na tyle wielki entuzjazm, że potrafiła zainspirować tego rodzaju wielkie idealistyczno-utopijne projekty. Ważnym i dla historii fotografii barwnej było też przedsięwzięcie zrealizowane w carskiej Rosji przez Siergieja Michajłowicza Prokudina-Gorskiego. Fotografował on odległe zakątki Rosji. Dzięki jego zdjęciom (fotografie były wykonywane na trzech kliszach przepuszczających różne kolory a potem składanych w rzutnikach w jeden obraz) można było podziwiać świat Imperium. Wyprawy Prokudina-Gorskiego były sponsorowane przez cara Mikołaja II.
[2] Tadeusz Rząca był od 1904 członkiem Towarzystwa Tatrzańskiego, choć nie tak aktywnym jak Krygowski. Jego nazwisko widnieje w spisach członków drukowanych do 1914 w Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego wydawanego w Krakowie przez Towarzystwo Tatrzańskie.
[3] Nie wiadomo jak dużo zdjęć na płytach autochromowych wykonał Tadeusz Rząca, ile się z nich wytłukło a ile jeszcze może się odnaleźć. W zbiorze, który jest jedyną znaną dzisiaj kolekcją, jest tylko jeden diapozytyw z Rawenny, co wydaje się śladem większej serii. W wydanym przez niego albumie – „Malownicza Polska. Ziemia krakowska” są zamieszczone fotografie z autochromów, których nie ma w kolekcji Muzeum Fotografii w Krakowie. „Malownicza Polska. Ziemia krakowska”, H. Altenberg, księgarnia Wydawnicza we Lwowie, 1922
[4] Tamże. Jest to prawdopodobnie pierwsza polska publikacja z kolorowymi reprodukcjami z autochromów.
[5] W źródłach jest odnotowany pokaz przezroczy dla Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa.
[6] Bardzo podobną kobietę w charakterystycznym kapeluszu można zobaczyć na autochromie Krygowskiego MHF 537/Dep (Żona i dzieci autora na ławce pod murkiem) i dwóch autochromach Tadeusza Rzący MHF 3727/II/79, MHF 3727/II/76.
Projekt: „Autochromy Stanisława Krygowskiego. Konserwacja, digitalizacja, upowszechnianie”

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.