Pierwsza filmowa adaptacja „Lalki”


„Lalka” Bolesława Prusa – jedna z najważniejszych polskich powieści wszech czasów, opublikowana w 1887 roku, do dziś fascynuje kolejne pokolenia czytelników i inspiruje twórców do nowych interpretacji. Klasyczne dzieło o losach Stanisława Wokulskiego i Izabeli Łęckiej, nazywane „kroniką dnia powszedniego Warszawy końca XIX wieku”, wciąż prowokuje nowe adaptacje filmowe, serialowe i teatralne.

Pierwszą filmową ekranizację powieści Prusa stworzył w 1968 roku Wojciech Jerzy Has – jeden z najbardziej oryginalnych polskich reżyserów nazywany wizjonerem kina, którego dorobek podziwiali tacy twórcy, jak Luis Buñuel, Francis Ford Coppola, Martin Scorsese i David Lynch. „Lalka” w reżyserii Hasa była jedną z największych polskich produkcji tamtych czasów. Rekordowy wówczas budżet filmu wyniósł 35 milionów złotych, przez plan filmowy przewinęło się 350 aktorów i 10 tysięcy statystów, łącznie uszyto lub wypożyczono blisko tysiąc kostiumów i zgromadzono 2 tysiące dekoracji, a wśród nich m.in. 26 stylowych powozów i 4 oryginalne wagony kolei warszawsko-wiedeńskiej. Wojciech Jerzy Has nie stworzył wiernej, klasycznej ekranizacji powieści, lecz autorską, plastyczną wizję skupioną na wewnętrznym dramacie Stanisława Wokulskiego. Mimo licznych głosów krytyki, film odniósł sukces frekwencyjny i zdobył nagrodę Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Panamie w 1969 roku oraz nagrodę za zdjęcia dla Stefana Matyjaszkiewicza, główną rolę męską Mariusza Dmochowskiego i poruszającą drugoplanową kreację Tadeusza Fijewskiego.

W zbiorach Muzeum Fotografii w Krakowie znajduje się bogata kolekcja ponad 900 fotografii pochodzących z takich filmów Wojciecha Jerzego Hasa, jak: „Ulica Brzozowa” (1947), „Moje miasto” (1950), „Pętla” (1957), „Pożegnania” (1958), „Złoto” (1961) i „Rękopis znaleziony w Saragossie” (1964).  Ponad 400 zdjęć z tego zbioru dotyczy realizacji filmu „Lalka” i prezentuje m.in. fotosy kinowe, ujęcia z planu i dokumentacje filmowych plenerów. Znakiem rozpoznawczym filmowego warsztatu Hasa było precyzyjne i drobiazgowe komponowanie kadrów tak, by najdrobniejszy szczegół scenografii i najdrobniejszy ruch kamery wpływał na percepcję widza. W tym celu przed realizacją sceny Has rozrysowywał na papierze milimetrowym każdy jej element widoczny w kadrze i sporządzał szczegółową dokumentację fotograficzną. Na zachowanych zdjęciach widoczna jest fascynacja twórcy stylistyką czarnego realizmu poetyckiego, surrealizmu i ekspresjonizmu.

Bliskie są również związki Wojciecha Jerzego Hasa z MuFo: w zabytkowej willi przy ulicy Józefitów 16 – budynku, gdzie obecnie mieści się oddział Muzeum Fotografii w Krakowie – działała w latach 1945–1947 pierwsza w powojennej Polsce filmowa instytucja dydaktyczna nazywana „krakowską prafilmówką”. W jej murach kształcili się przyszli mistrzowie kina, a jednym z jej absolwentów, obok m.in. Jerzego Kawalerowicza i Jerzego Passendorfera, był właśnie Wojciech Jerzy Has.
Kolekcja fotografii filmowych została przekazana Muzeum w darze przez wdowę po reżyserze Wandę Ziembicką-Has oraz Alinę Skarżyńską – spadkobierczynię scenografów, Lidii i Jerzego Skarżyńskich. Podczas wystawy pamiątek po artyście pt. „Wojciech Jerzy Has – mistrz i wizjoner” Wanda Ziembicka-Has przyznała, że jej pragnieniem było, by fotografie trafiły właśnie do zbiorów Muzeum w Krakowie, ponieważ „za tym miastem reżyser szczególnie tęsknił. To było jego miejsce, tu się urodził i wychował, tu studiował.”

Przygotowała Eliza Kubiak
Adiunktka, Dział Inwentarzy MuFo


„Lalka”, Premiera 7 listopada 1968 r.
Zespół Filmowy „Kamera”
Reżyseria: Wojciech Jerzy Has
Scenariusz na podstawie powieści Bolesława Prusa: Wojciech Jerzy Has
Dialogi: Kazimierz Brandys
Zdjęcia: Stefan Matyjaszkiewicz
Scenografia: Jerzy Skarżyński, Adam T. Nowakowski
Kostiumy: Lidia Skarżyńska, Jerzy Skarżyński
Muzyka: Wojciech Kilar
Występują: Mariusz Dmochowski, Beata Tyszkiewicz, Tadeusz Fijewski, Andrzej Łapicki, Anna Seniuk, Jan Krecmar, Wiesław Gołas, Kalina Jędrusik, Jan Machulski.


Bibliografia:

Grodź I., Zaszyfrowane w obrazie. O filmach fabularnych Wojciecha Jerzego Hasa, Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2008.
Maron M., Dramat czasu i wyobraźni. Filmy Wojciecha J. Hasa, Kraków 2010.
red. Albrecht J., Prafilmówka krakowska 1945-1947, Wydawnictwo Filmotechnika, 1998.