Pamiątki Sieniawskich w Brzeżanach

„Kaplicę zamkową
Mieszczącą grobowce Sieniawskich
Założycieli Brzeżan, Przodków swoich,
Stanisław hr. Potocki,
oddając cześć zasługom
około dobra ojczyzny położonym
w roku 1878 odnowił”

M. Maciszewski, „Pomniki Sieniawskich w Brzeżanach”, Lwów 1882, s. 7.

Album „Pamiątki Sieniawskich w Brzeżanach” datowany na 1894 rok, oprawiony jest w płócienną okładkę ze złoconym i zdobionym inicjałem w tytule, zamkniętym w geometrycznej bordiurze. Grzbiet albumu mierzy 22, 3 cm. Na 10. kartach przyklejono 9. fotografii o wymiarach: 13,8 x 10 cm wykonanych w technice albuminowej, opatrzonych drukowanymi podpisami i okolonych podwójnymi drukowanymi wąskimi ramkami.

Autorem zdjęć wklejonych do albumu jest urodzony w 1845 roku w Tarnopolu Alfred Silkiewicz, fotograf uznawany do dziś za pioniera fotografii etnograficznej. Początki jego działalności sięgają lat 60. XIX w. Zakład fotograficzny pod firmą „A. Silkiewicz”, a później pod nazwą „Janina” działał w Tarnopolu przy ul. Gimnazjalnej 30. Zakład posiadał w tym czasie także filię w Złoczowie. Na ówcześnie stosowanych przez fotografa winietach można było przeczytać motto: „Artis Amica Nostrae”, co tłumaczy się z języka łacińskiego „Przyjaciółka naszej sztuki”. Sentencją tą fotograf wyjaśniał, że fotografia nie jest rywalką malarstwa i nie stoi w opozycji do niego, ale jest jego sprzymierzeńczynią.
Około 1894 roku fotograf przeprowadził się do Nowego Sącza, gdzie otworzył atelier przy Jagiellońskiej 5, a później Szujskiego 5, z filiami w Krynicy i Gorlicach.
W Nowym Sączu współpracował z fotografem Ignacym Stadnikiem (4.07.1867-6.12.1923).

Alfred Silkiewicz zdobył uznanie, przygotowaną w 1884 roku, dokumentacją Wystawy Pszczelniczo-Ogrodniczej i Przemysłu Domowego w Tarnopolu. Trzy lata później ułożył album złożony z 50. portretów chłopów w strojach ludowych z różnych regionów Galicji i Bukowiny. Z jego atelier pochodzi także dokumentacja uroczystej wizyty arcyksięcia Rudolfa w Tarnopolu w 1887 roku.

Silkiewicz zmarł 22 lipca 1903 roku i został pochowany w grobie rodzinnym Stadników

Tematem prezentowanego albumu jest kościół zamkowy w Brzeżanach, które od początku XVI wieku należały do rodziny Sieniawskich herbu Leliwa, a następnie za sprawą związków małżeńskich znalazły się w rękach: Czartoryskich, Lubomirskich i Potockich.
Fotografie prawdopodobnie zamówił u Silkiewicza Stanisław hr. Potocki (1824-1887), który pomiędzy 1876 a 1878 rokiem, został zmuszony przez opinię publiczną do odnowienia opuszczonego i mocno zniszczonego kościoła zamkowego. Hrabia zainwestował na ten cel 12 tysięcy złotych reńskich.
Na zdjęciu MHF 59676/F/1 Silkiewicz ujął luźno upozowaną grupę stojącą przed kościołem, wśród której wyróżnia się mężczyzna w długim płaszczu i cylindrze na głowie. Należy przypuszczać, że jest to hrabia Stanisław Potocki. Być może pośród mężczyzn stoi kierownik prac remontowych i odnowiciel rzeźb, brodaty Leonard Marconi (1835–1899). Malowidła na ścianach prezbiterium i nawy oraz na sklepieniach kościoła wykonał Henryk Conti (Enrico).

Fotografie wklejone do albumu miały przede wszystkim udokumentować efekt prac konserwatorskich, ale także – co równie ważne – przedstawić Stanisława hr. Potockiego jako mecenasa sztuki i patriotę.

Być może tylko zdjęcia wykonano na zlecenie Potockiego, a powstanie albumu było już intencją samego fotografa, który w fotografii dokumentalnej zobaczył jeszcze jedno źródło zarobkowania. Przemawia za tym fakt pełnienia przez Silkiewicza roli nakładcy.

Zawodowi fotografowie nierzadko oferowali do sprzedaży gotowe albumy o określonej tematyce, bywało że o charakterze podróżniczo-krajoznawczym czy albumy z wizerunkami zabytków i historycznych pamiątek bądź reprodukcjami dzieł sztuki. Był to znakomity sposób rozpowszechniania reprodukcji służących upowszechnianiu zabytków i sztuki, wiedzy na jej temat oraz kształtowania wzorców estetycznych i postaw patriotycznych. Z tych samych powodów kolekcjonowano albumy.

Zdjęcia Silkiewicza zostały wykonane dobrze technicznie, zadbano także o ich efektowną ekspozycję w albumie.

Przygotowała Magdalena Skrejko
Kustoszka, Biblioteka MuFo

Bibliografia:
J. Czernecki, „Brzeżany. Pamiątki i wspomnienia. W setną rocznicę założenia gimnazjum”, Lwów 1905
M. Maciszewski, „Brzeżany w czasach Rzeczypospolitej Polskiej. Monografia historyczna”, Brody 1910
M. Maciszewski, „Pomniki Sieniawskich w Brzeżanach”, Lwów 1882
M. Ziętkiewicz, „W służbie nowoczesności. Fotografia w Warszawie w latach 1864-1883”
A. Żakowicz (red.), „Dawna fotografia lwowska”, Lwów 2004
A. Żakowicz i Współpracownicy, „Fotografia galicyjska do roku 1918. Fotografowie Galicji, Tatr oraz Księstwa Cieszyńskiego”, Częstochowa, Katowice, Lwów 2008