„Na pamiątkę…”. Tableaux fotograficzne Konrada Brandla i Jadwigi Golcz

Tableaux powstały z okazji jubileuszów 50- i 80-lecia założenia huty. Jedno było podarunkiem od urzędników i robotników dla zwierzchników: braci Wilhelma i Edwarda Hordliczków, drugie – prezentem dla wielmożnej Edwardowej Hordliczkowej od współpracowników. W 1822 roku Ignacy Hordliczka wszedł w spółkę z Benedyktem Knaute i Alojzym Szmelowskim – właścicielami fabryki we wsi Barcząca, którzy poszukiwali wsparcia finansowego. Od tego momentu rozpoczyna się historia „Huty Szkła i Kryształów”. W 1835 roku Ignacy Hordliczka już samodzielnie przeniósł przedsiębiorstwo do Trąbek, gdzie założył Osadę Czechy.

Popularność fotografii portretowej, chęć świętowania jubileuszów oraz dziewiętnastowieczne zamiłowanie do kolekcjonowania pamiątek, zaowocowało modą na tworzenie kompozycji fotograficzno-malarskich zwanych tableaux. Najczęściej przygotowywane były przez fotografa i malarza w formie kolażu, będącego matrycą, którą następnie powielano w wielu egzemplarzach.

Matryce prezentowanych tableaux sygnowali fotograf Konrad Brandel w 1872 roku oraz fotografka Jadwiga Golcz w roku 1902, którzy obok własnych fotografii wykorzystali wykonane przez siebie reprodukcje zdjęć innych autorów.

Niestety nie wiadomo, kto jest autorem kompozycji malarskiej zdobiącej pracę Konrada Brandla. Być może jest nim Władysław, brat fotografa kolorujący zdjęcia Konrada oraz twórca schematycznych rysunków na podstawie jego medycznych fotografii. Prawdopodobna jest także współpraca Brandla z malarzem i fotografem Marcinem Olszyńskim lub malarzem Wojciechem Gersonem, wraz z którymi wykonał fotograficzny „Kalendarz na rok 1866”.

Tableau Brandla mierzy 125 x 172 cm, zawiera 94 fotografie portretowe bez podpisów, wkomponowane w ramki i okolone dekoracją roślinną, 10 zdjęć ilustrujących Osadę Czechy, 3 wizerunki pomników oraz 4 zdjęcia wyrobów szklanych. Kompozycja tableau odzwierciedla istniejącą w przedsiębiorstwie hierarchię zawodową i panujące tam stosunki społeczne. U szczytu fotograf przedstawił zarządzających fabryką w 1872 roku Wilhelma i Edwarda, a po bokach nieżyjących już jej założycieli Ignacego i jego żonę Karolinę. Poniżej umieszczona jest zwarta grupa pracowników administracji. W ramkach o kształcie rombów wyróżnieni zostali lekarze. Z lewej strony została ujęta grupa szlifierzy, a z prawej hutnicy. W centrum odręcznie czarnym tuszem zapisano dedykację „NA PAMIĄTKĘ…”.
Pozostałe portrety przedstawiają prawdopodobnie: woźnicę, leśników, a nawet major domusa dworu Edwarda. W portrety i ramki wkomponowano widoki: szlifierni z wysokimi oknami, założenia urbanistycznego osiedla robotników, głównego budynku huty; poniżej: magazynu wyrobów surowych, dworu Hordliczków, resursy i wozowni. U dołu zamieszczono ujęcia wnętrz szlifierni oraz przefotografowany rysunek nieznanego autora, ukazujący hutników przy pracy. Cztery okrągłe, wkomponowane w wiszące szafki sklepowe, fotografie uwieczniają wyroby szklane Hordliczków.
Na tableau znalazły się także wizerunki trzech pomników: Świętego Jana Nepomucena, obelisku ku czci Ignacego oraz figury Matki Boskiej upamiętniającej Karolinę. U dołu, na dekoracji z motywem głazów wklejono zdjęcie Żyda, najluźniej związanego z hutą.

Tableau wykonane w 1902 roku jest skromniejsze zarówno pod względem formatu – mierzy: 126 x 146 cm, jak i kompozycji malarsko-fotograficznej. W dekorację neorokokową, wykonaną akwarelą i gwaszem, wpleciono 51 fotografii, analogicznie jak u Brandla z zachowaniem hierarchii osób portretowanych. U szczytu zdjęcia formatu gabinetowego przedstawiają nieżyjących już w 1902 roku: Edwarda, Ignacego, Karolinę, Wilhelma i Karola oraz ujętych poniżej zarządzających wówczas przedsiębiorstwem: Edwarda juniora, Józefinę i Stanisława.
Poniżej odręcznie czarnym tuszem wpisano dedykację „W 80CIO LETNIĄ ROCZNICĘ…”.
Pracownicy ujęci na zdjęciach formatu wizytowego zostali odręcznie podpisani.
Na tableau znalazły się również 3 widoki zabudowań ze sztafażem, zdjęcie wnętrza szlifierni oraz rysunku przedstawiającego hutników przy pracy.
Tableau sygnowała zarówno fotografka, jak i autor lub autorka kompozycji malarskiej. W jego dolnych narożnikach znajdują się dwa pejzaże z Trąbek bądź z jakiejkolwiek innej wsi. Malarz lub malarka zostawił swój podpis z lewej na rysunku. Sygnatura ta jest trudna do rozczytania. Odnajdujemy zapis: F lub E Mutay bądź F lub E Mułay. W odpowiedzi na rozesłane do polskich muzeów kwerendy, zasugerowano nazwisko Emilii Maury-Cybulskiej, malarki pochodzenia francuskiego, autorki portretów i martwych natur w technice akwareli i oleju. Nie ma jednak co do tego całkowitej pewności. Jadwiga Golcz podpisała się u dołu po prawej w małżowinie ornamentu neorokokowego.

Na wystawie prawdopodobnie po raz pierwszy obok siebie zawisły – sprezentowana Edwardowej Hordliczce – matryca tableau (kolaż malarsko-fotograficzny) i wykonane z niej tableau mniejszego formatu, będące prezentem dla jednego z pracowników.

Z opracowania Krystyny Rejniak (po mężu Kossowskiej) i Józefa Parola pt. „Fabryka szkła i kryształów »Czechy«” wiadomo, że w 1882 roku zostało przygotowane tableau „Na pamiątkę 60-letniego Jubileuszu FABRYKI…” i przekazane zwierzchnikowi Edwardowi Hordliczce. Jego reprodukcja z 1978 roku nie pozwala jednak ustalić ani autora zdjęć, ani twórcy kompozycji malarskiej. Z dużym prawdopodobieństwem autorstwo można przypisać Konradowi Brandlowi.

Kontekstem prezentacji tableaux Brandla i Golcz były wykorzystane przez nich, a wykonane przez innych fotografów, i funkcjonujące samodzielnie, zdjęcia portretowe oraz krajobrazowe z kolekcji prywatnej i użyczone przez Státní oblastní archiv v Litoměřicích, Archiwum Rodziny Šlechta.

Dla zobrazowania współpracy fotografa i malarza powstała animacja Aleksandra Hordzieja, prezentująca trud i czasochłonność powstawania kolejnych warstw i budowania matrycy tableau, tak by wydobyć jego trójwymiarowość. Wystawę uzupełniała prezentacja wyrobów „Fabryki Szkła i Kryształów »Czechy«” z kolekcji prywatnej i ze zbiorów Krakowskiej Huty Szkła (Sieć Badawcza Łukasiewicz – Instytut Ceramiki i Materiałów Budowlanych) oraz współczesne prace wykonane przez Krzysztofa Chytkowskiego według projektu Aleksandry Zawiłej na podstawie rysunków z „Katalogu ilustrowanego Fabryki Szkła, Kryształów i Szyb do okien »Czechy« w Guberni Siedleckiej powiecie Garwolińskim pod firmą Ignacy Hordliczka”.
W trakcie trwania ekspozycji odbył się wykład dr Anny Ogonowskiej oraz Krzysztofa Kota – „Hordliczkowie. Historia zapisana w szkle i fotografii”. Spotkanie stało się wyjątkową okazją, by zajrzeć za kulisy dziejów rodziny i prowadzonego przez nią przedsiębiorstwa.
Publiczność mogła również wysłuchać wystąpienia dr Marty Ziętkiewicz „Zanim pojawił się Facebook: tableaux fotograficzne jako narzędzie budowania tożsamości w XIX wiecznym społeczeństwie”. Prelegentka opowiedziała, jak wówczas fotograf i malarz wpływali na kształtowanie relacji społecznych na długo przed narodzinami współczesnych mediów społecznościowych.

Kuratorki wystawy
Kustoszka Katarzyna Marko
Kustoszka Magdalena Skrejko