Gdynia – jedno z najmłodszych miast w Polsce, zbudowane niemal od podstaw w okresie międzywojennym, świętuje swoje setne urodziny.  Prawa miejskie otrzymała w szóstą rocznicę zaślubin Polski z morzem, 10 lutego 1926 roku, stając się w rekordowo krótkim czasie najnowocześniejszym miastem portowym nad Bałtykiem, „bramą Rzeczpospolitej” nazywaną polskim oknem na świat.

Zgodnie z postanowieniami traktatu wersalskiego, Państwo Polskie po zakończeniu I wojny światowej odzyskało dostęp do wybrzeża Bałtyku, które wraz z Mierzeją Helską liczyło 140 km. Jednak obszar ten nie uwzględniał żadnego portu, który zapewniałby Polsce dostęp do szlaków morskich i bazy marynarki wojennej wobec niepewnej wówczas sytuacji w Wolnym Mieście Gdańsku. Najdogodniejszym miejscem do jego budowy okazała się niewielka kaszubska wieś rybacka leżąca nad zatoczką u podnóża Kamiennej Góry i Klifu Orłowskiego, zaledwie 16 km od Nowego Portu w Gdańsku. W 1920 roku zapadła decyzja o zbudowaniu tam portu w szerokiej, podmokłej dolinie Potoku Chylońskiego, ochranianej przez Półwysep Helski od fal dochodzących z pełnego morza. „Żeglarz polski będzie mógł dzisiaj wszędzie dotrzeć pod znakiem Białego Orła, cały świat stoi mu otworem” – tymi słowami generał Józef Haller dokonał symbolicznego aktu zaślubin Polski z morzem.

Prace inżynieryjne rozpoczęto w 1921 roku pod kierownictwem inż. Tadeusza Wendy. W ciągu kilkunastu lat powstał jeden z największych i najnowocześniejszych portów w Europie, z rozbudowaną bazą floty, węzłem transportowym, ośrodkiem handlu, przemysłu i usług.

„Taksówki, banki, sklepy, złote zegary na wieżach, bloki nowoczesnych budowli, dźwignie portu, mola. W ten sposób powstawały tylko chyba na pustkowiu miasta amerykańskie” – pisała w swoich „Dziennikach” w 1929 roku Maria Dąbrowska. Gdynia niczym Ameryka składała obietnicę lepszego życia. Jak pisze Grzegorz Piątek w książce „Gdynia obiecana”: „Gdynia to Kalifornia, tylko zimniejsza, a Kamienna Góra stawała się tym, czym dla Los Angeles były the hills – wyniesionym ponad miejski zgiełk ustroniem dla najbogatszych i najbardziej wpływowych obywateli. (…)”.

Choć na początku lat 30. XX wieku aż dwie trzecie budynków Gdyni stanowiły nadal tymczasowe konstrukcje, koszary i slumsy, w ciągu letniego sezonu zjeżdżało tam kilkaset tysięcy turystów, chcących korzystać z jej uroków i rejsów po zatoce, reklamowanych na ulicach miasta chwytliwym hasłem: „Pracujesz na lądzie – odpoczywaj na morzu”. Przybysze szukający lepszej przyszłości w nowo wybudowanym mieście portowym doceniali jej rozmach, tempo i nowoczesność. W okresie międzywojennym oraz po II wojnie światowej z Gdyni rozpoczynały  rejsy polskie transatlantyki, takie jak MS Batory, SS Kościuszko czy TSS Stefan Batory pływające do USA. Dziś działa tu drugi największy w Polsce port przeładunkowy i realizowane są połączenia promów pasażerskich do Skandynawii. W stulecie urodzin Gdynia jest miastem, które znajduje się w czołówce rankingów najlepszego miejsca do życia.

Fotograficzna podróż w czasie po Gdyni sprzed wieku jest dziś możliwa m.in. dzięki archiwalnym zdjęciom z Muzeum Fotografii w Krakowie. W zbiorach MuFo znajdują się kolekcje fotografii wydanych przez Morską Agencję Fotograficzną, krakowską Agencję Fotograficzną „Światowid” i wydawnictwo Photo-Plat, stanowiące cenną dokumentację powstawania nowoczesnego miasta. Pierwsze lata funkcjonowania gdyńskiego portu prezentują zdjęcia znanych fotografów Michała Affanasowicza i Adama Lenkiewicza oraz album Romana Szczerbowskiego „Na polskim statku „Kościuszko” z wycieczkami morskiemi do Belgji, Anglj, Francji, Holandji”, dokumentujący podróż morską z 1932 roku. Na uwagę zasługują również fotografie z prywatnej kolekcji rodziny Mussilów i Kosińskich, pokazujące Gdynię jako modny kurort wypoczynkowy. Obszernej dokumentacji rozbudowy powojennej Gdyni dostarcza z kolei zbiór fotografii autorstwa nestora polskiej fotografii, Jana Bułhaka oraz cykl Tadeusza Bukowskiego „Wczasy przywilejem świata pracy”. Prezentowane fotografie pozwalają prześledzić, jak zmieniała się Gdynia na przestrzeni 100 lat swojej wyjątkowej historii.

Przygotowała Eliza Kubiak
Adiunktka, Dział Inwentarzy MuFo

Bibliografia:

G. Piątek, Gdynia obiecana. Miasto, modernizm, modernizacja 1920-1939”, W.A.B, Warszawa 2022.

A. Boćkowska, Gdynia. Pierwsza w Polsce, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025.

100 Gdynia 1926-2026, https://100.gdynia.pl/pl/byc-jak-gdynia [dostęp 10.02.2026]

M. Dąbrowska, Dzienniki 1914-1965, t. 2, oprac. Tadeusz Drewnowski, Warszawa 2009, s. 106